• Reislust en eenzaamheid

    Hoewel ik in de achterliggende decennia talloze reizen naar verre bestemmingen heb gemaakt, ben ik toch het liefste thuis. Zeker, veel van die bestemmingen heb ik met veel plezier en genoegen bezocht. Praag, Sint-Petersburg, Vale do Lobo, Parijs, Berlijn, Helsinki, Kaapstad… het is een behoorlijke reeks namen van steden. Stuk voor stuk met hun eigen charmes. En dan heb ik het nog niet eens over de uitgesproken exotische oorden en landen, die ik in het kader van mijn werk heb bekeken. Meestal als bijprogramma van een wetenschappelijk congres of een aanlokkelijk bijproduct van een universitaire lezing. Schitterende ervaringen. Maar altijd met de eenzaamheid van een bevreemdende hotelkamer. En dus was ik altijd blij wanneer ik weer de eigen voordeur achter me dichtsloeg en de vertrouwde woonkamer kon opzoeken. Globetrotter en kluizenaar ineen.

    Dat aspect van kluizenaar is de laatste jaren sterker geworden. Nu het beroepshalve allemaal niet zo nodig meer hoeft, ben ik het liefst ‘rundum Hause’. Natuurlijk reizen we af en toen nog naar Engeland, naar de kinderen. Maar dat is uiteraard ook een vorm van thuiskomen; we hebben lang genoeg in dat fraaie land gewoond. Voor de rest blijft onze reislust beperkt tot Nederland.

    Die reisbeperking doet me ineens denken aan de dichter Berend Lasseur. Een lineair omgekeerde situatie. Door chronische ziekte (MS), was hij aan huis gebonden, wat zijn poëtische productie overigens bepaald ten goede kwam. Hij probeerde het gevoel van beperking, van gebondenheid, van eenzaamheid onder woorden te brengen. Helaas bleek hij geen groot talent te hebben. De Arbeiderspers gaf zijn enige bundel uit. Meer uit medelijden, dan om redenen van kwaliteit, gaf directeur Theo Sontrop later toe. Een slechte motivatie. Het bleef dan ook terecht bij die ene bundel: ‘Wie wat bewaart heeft wat’. Lasseur stierf een jaar later.

    deel een

    eenzaamheid is een
    twijfelaar waarin
    één jongeman -wie dan ook-
    ligt
    te denken aan een jonge vrouw:
    heimwee naar een
    gewoon eenpersoonsbed met
    twee personen erin

    deeltje twee

    of:
    eenzaamheid is een tweepersoonsbed
    met één inliggende te weinig

    deel drie

    of:
    een droom van jaren her
    die plotseling waarheid wordt
    het huis afgebrand
    de hele familie vergaan
    alleen mijn leven gaat nog door
    (wegens enorm sukses geprolongeerd)
    kop op vent! er zijn
    toch wel andere dingen
    om over te dromen!

    deel vier

    of: eenzaamheid is een
    opklapbed waarin ik lig
    de banden spannen om
    min lichaam (benen
    buik en hals)
    ik neem weinig ruimte in beslag
    ze hebben me
    tegen
    de
    muur
    geklapt
    mijn enige gezelschap
    vormen de bloemen
    van het lang verschoten behang

    Berend Lasseur – ‘eenzaamheid; een begripsbepaling in vier delen’

    Als het allemaal niet zo treurig was, zou je gaan lachen.

  • Nummer 90

    Als bij toeval ontdek ik achter in een van de boekenkasten de bibliofiele uitgave van ‘Marmerkijker’ van Theo Sontrop. Ik blijk nummer 90 van honderd gesigneerde exemplaren te hebben. Een fraaie uitgave, die me destijds een rib uit mijn lijf heeft gekost. Maar liefst ƒ 57,50! In 1973! Dat was in die dagen toch een smak geld voor een scholier.

    Eerlijk gezegd was dat het wel waard, want de gedichten zijn fraai en toegankelijk. En dat was in die periode bepaald geen uitgemaakte zaak.

    ‘Hier ligt op zijn Sponde de dichter,
    veeljarig brons kramt zijn resten bijeen.
    Van vreemde aders doordesemd
    in zijn marmeren corpus verkilt hij.
    Zwevend op banen van licht,
    met zijn wankele gade de Hades
    ontkomen, dankt hij de schenker posthuum.
    Geschonden haar neus, verloren de sporen
    berijdt hij verwezen zijn stokpaard,
    citeert met een glimp van herkenning
    het bed dat hem dreigt te ontglippen:
    Faisons, faisons naufrage et jetons-nous au port.
    Een oor mag ik missen, maar hoor hoe ik kef;
    Oh, wis het schuim van verzegelde lippen.’

    Theo Sontrop – ‘Marmeren hondje’

    Sontrop fungeerde oorspronkelijk als uitgever bij Meulenhoff. De toenmalige directeur bivakkeerde meestal in beschonken toestand in zijn kantoor en dus kwam het dagelijkse werk op het conto van Sontrop. Die had daar redelijk snel tabak van en dus verkaste hij naar de directeursfunctie bij De Arbeiderspers. Dat was destijds een uitgeverij die zich vooral beijverde voor het cultureel verheffen van de arbeidersklasse, wat men trachtte te bereiken door het publiceren van lijvige omnibussen van meestal achterhaalde auteurs.

    Sontrop gooide, samen met mededirecteur Martin Ros, het roer om en droeg sinds zijn aantreden, zorg voor esthetisch fraaie uitgaven van beloftevolle auteurs. Ook was hij mede de aanstichter van de prachtige Privé Domein-reeks. Toen Sontrop uiteindelijk afzwaaide, na tientallen jaren, was De Arbeiderspers compleet veranderd in een uitgeverij van exclusieve literatuur. Het enige dat nog herinnerde aan de ‘rode’ achtergrond, was de feitelijk achterhaalde bedrijfsnaam.

    Sontrop verdween, met tientallen boekenkisten, naar Vlieland, waar hij zich voornamelijk met lezen bezighield. Tot aan zijn dood in 2017 verslond hij het ene boek na het andere.

    Mede door de dagboeken van Mensje van Keulen kwam ik er laatst achter dat Sontrop ook een andere kant had dan uitsluitend de fijnbesnaarde estheet. Hij kon ook een ongelooflijk vervelende klier zijn. Maar dan wel een ongelooflijk erudiete klier. En dichten kon hij als de beste. Dat pleit dan wel weer voor hem.

  • Helden

    Laudator temporis acti. Niet meer… Heb net ‘Moeder en pen’, de dagboeknotities ’79-’83 van Mensje van Keulen gelezen. Zij behoorde, als een van de Maatstaf-redacteuren, tot mijn favorieten in de jaren zeventig.

    Maar wat een opgeklopt getrut blijkt er uit deze schrijfsels. Lamlendig geweeklaag, moralistisch gemodder en eindeloos zuipen en vreemdgaan. Dat geldt overigens ook voor alle andere ‘helden’ uit die tijd die in deze notities worden opgevoerd: Gerrit Komrij, Theo Sontrop, Martin Ros, Dirkje Kuik, Ischa Meijer. Wat een achterbaks en egocentrisch zootje.

    ‘all is the same
    time has gone by
    some day you come
    some day you’ll die
    someone has died
    long time ago.’

    Cesare Pavese

    Inderdaad, long time ago. De literaire elite bestond destijds klaarblijkelijk uit matige acteurs die hun eigen goedkope versie van ‘Coronation Street’ creëerden en ons vervolgens wilden doen geloven dat zulks een eigentijdse interpretatie van Shakespeare was. Klatergoud uit de grachtengordel.