• Problemen

    Gedachten zijn niet onder controle te houden, dat blijkt maar weer. Het is Eerste Kerstdag en om de een of andere duistere reden moet ik ineens aan Gerrit Achterberg denken. Een waarlijk groots dichter, maar als mens iemand die we moeilijk als ‘brenger van het licht’ kunnen kwalificeren. Een man met behoorlijke geestelijke problemen, die bovendien moeilijk van de fles af kon blijven. Tel daarbij op een voorkeur voor jonge vrouwen, meisjes eigenlijk, en je hebt een panklaar recept voor een hoop ellende.

    Wat dan ook onvermijdelijk gebeurde. Op 15 december 1937 vergreep hij zich aan de dochter van zijn hospita. De moeder wist een en ander te voorkomen, maar werd vervolgens door Achterberg doodgeschoten. Gevolg: een langdurige gevangenisstraf en tbs. Pas in 1955 kwam hij weer helemaal vrij.

    Achterberg had een merkwaardige verbinding met vrouwen en de dood, zoals wel blijkt uit het volgende gedicht:

    ‘We zijn volslagen idioten
    en lopen hier als dieren door elkaar.
    Ons denken cirkelt vruchteloos om één punt.
    Dat is ons in het hoofd geschoten.
    Lengte, breedte, diepte is het niet vergund.
    En daarom zijn wij opgesloten.
    Lach en grimas stap’len zich op elkaar.
    Een epilepticus valt achterover.
    De zuster komt te laat om… zand erover.
    Straks is hij dood, beter voor hem en haar.
    Beter voor mij als ‘k viel en brak mijn nek.
    Of stortte mij voorover in dit mes.
    Waarom is het niet weggelegd, ze weten best
    dat ik er al een half uur lang op staar.
    Ik sluip vanavond stilletjes naar boven
    en werp mij van de tinnen van het huis.
    Zal zij, wanneer ik naar de stenen suis,
    op dat moment in mij moeten geloven?
    Dan word ik opgevangen, hoe dan ook.
    Zij of een engel is hetzelfde.
    Is er een liefde groter dan ter elfder
    ure inkerend, rakelings langs de dood?

    Gerrit Achterberg – ‘Paviljoen’

    Een vers, dat overduidelijk tijdens een van zijn opnames in een psychiatrische inrichting tot stand is gekomen.

    Achterberg trouwde in 1946 – dus tijdens zijn tbs – met jeugdvriendin Cathrien van Baak, een NSB-er en ex-minnares van een SS-er. Twee mensen die ongetwijfeld de nodige schade hebben opgelopen. Het huwelijk werd overschaduwd door drankzucht.

    Achterberg overleed in 1962. Hij liet een prachtig oeuvre en een zeer ongemakkelijk gevoel na.

  • Zwaarte

    Ik sla de bijlage ‘Tijdgeest’ van Trouw open en lees het gedicht van de week. Ditmaal van de hand van Ineke Riem. De lichtvoetige titel ‘101 knutselideeën’ doet flauwe meligheid zoals ‘Creatief met kurk’ vermoeden, maar dat pakt totaal anders uit. Riem schrijft openlijk over de ‘grote’ gevoelens die ons allemaal wel ergens in ons leven overvallen. Zonder de gebruikte woorden overigens de voor de hand liggende zwaarte mee te geven. Integendeel, ze omzeilt die zwaarte door deze om te zetten in alledaagse knutselwerkjes.

    Zowel Clara als ik hebben op enig moment te maken gehad met depressies en gevoelens van uitzichtloosheid. En we weten allebei dat dergelijke negatieve emoties uitsluitend bestreden kunnen worden als je de relativiteit ervan leert in te zien. Als je die gevoelens ‘licht’ maakt. Mede daarom raken me de woorden opvallend.

    ‘Borduur een kompas op je kussensloop tijdens stuurloze
    nachten. Maak een kraanvogel van metallic vouwblaadjes
    om op weg te vliegen uit alles wat je niet begrijpt. Van
    gekleurde wc-rollen kun je een huis bouwen voor je verdriet
    en van pijn spin je zachte wol bv. voor knuffels. Boosheid
    smelt in de oven als een knikker in een schaaltje van klei.
    Meng het gevoel dat je stikt met gips en giet in de mal
    van een vlinder. Zelfmedelijden: met glitters versieren.
    Bedrieglijke dromen zijn geschikt om een vlieger mee
    te bouwen. Nachtmerries vastplakken in een kijkdoos.
    Teken een oase op de stoep van je verlatenheid. Gaten en
    scheuren in de liefde kun je opvullen met bladgoud of fimoklei.
    Van iedere niet-uitgekomen wens kun je een stempel maken.
    Als God je hart breekt, snijd dan het hemelblauw in smalle
    reepjes en maak een halsketting van papierfiligraan (of oorbellen).
    Plak ponyplaatjes op radeloze dagen. Teken je kinderpijn
    op triplex en zaag uit met een figuurzaag. Rond littekens kun je
    een zon schilderen met vingerverf. Uitzichtloosheid
    in twaalven scheuren en bespatten met ecoline: voilà,
    een verjaardagskalender. Is je vrije wil gestolen?
    Knip een nieuwe uit perkamentpapier.’

    Ineke Riem – ‘101 knutselideeën’(fragment)

    Het gedicht klinkt overigens ook als een parafrase op sommige zelfhulptheorieën, die al te luchtig kunnen doen over daadwerkelijk fundamentele mentale problemen. Problemen die moeilijk of onmogelijk in woorden zijn te vertalen. Misschien dat klei, gips en wc-rollen dan uitkomst kunnen bieden.